Displaying items by tag: θάνατος

 

Ας ξεκινήσουμε την περιγραφή του ναρκισσισμού με δύο ακραία παραδείγματα: τον «πρωταρχικό ναρκισσισμό» του νεογέννητου και τον ναρκισσισμό του παράφρονα.

Το βρέφος δεν σχετίζεται ακόμα με τον εξωτερικό κόσμο (στη φροϋδική ορολογία η λίμπιντό του δεν έχει φτάσει ακόμα στην κάθεξη των εξωτερικών αντικειμένων). Ένας άλλος τρόπος να το θέσουμε είναι να πούμε ότι ο εξωτερικός κόσμος δεν υπάρχει για το νεογέννητο, και αυτό στο βαθμό που δεν είναι ικανό να διακρίνει μεταξύ του «Εγώ» και του «όχι Εγώ».

Επίσης, μπορούμε να πούμε ότι το νεογέννητο δεν «ενδιαφέρεται» (interested, από το λατινικό ρήμα interesse = εν-υπάρχω) για τον εξωτερικό κόσμο. Η μόνη πραγματικότητα που υπάρχει για το βρέφος είναι ο εαυτός του: το σώμα, η φυσική αίσθηση του κρύου και της ζέστης, η δίψα, η ανάγκη του για ύπνο και σωματική επαφή.

Ο παράφρων βρίσκεται σε μια κατάσταση που ουσιαστικά δεν διαφέρει από εκείνη του νεογέννητου. Ωστόσο, ενώ για το νεογέννητο ο εξωτερικός κόσμος δεν έχει ακόμα αναφανεί ως πραγματικός, για τον παράφρονα έχει πάψει να είναι αληθινός. Στην περίπτωση των παραισθήσεων, για παράδειγμα, οι αισθήσεις έχουν χάσει τη λειτουργία καταγραφής εξωτερικών συμβάντων – καταγράφουν υποκειμενικές εμπειρίες σύμφωνα με κατηγορίες αισθητηριακής αντίδρασης σε εξωτερικά αντικείμενα.

Στην παρανοϊκή παράκρουση επενεργεί ο ίδιος μηχανισμός. Ο φόβος ή η υποψία, για παράδειγμα, που είναι υποκειμενικά συναισθήματα, αντικειμενικοποιούνται κατά τρόπο που το παρανοϊκό άτομο είναι πεπεισμένο ότι οι άλλοι συνωμοτούν εναντίον του. Αυτή ακριβώς είναι η διαφορά με το νευρωτικό άτομο: το τελευταίο μπορεί να φοβάται συνεχώς ότι το μισούν, ότι βρίσκεται υπό διωγμό και ούτω καθεξής, αλλά έχει ακόμη επίγνωση ότι αυτό είναι κάτι που φοβάται. Για το παρανοϊκό άτομο ο φόβος έχει μεταμορφωθεί σε γεγονός.

Ένα συγκεκριμένο παράδειγμα ναρκισσισμού που βρίσκεται στο μεταίχμιο μεταξύ λογικής και παραφροσύνης συναντάμε σε ορισμένα άτομα που έχουν αποκτήσει υπερβολική δύναμη. Οι Φαραώ της Αιγύπτου, οι Καίσαρες της Ρώμης, οι Βοργίες, ο Χίτλερ, ο Στάλιν, ο Τρουχίλιο – παρουσιάζουν όλοι παρόμοια γνωρίσματα. Έχουν αποκτήσει απόλυτη εξουσία.

Ο λόγος τους είναι ο τελικός κριτής των πάντων, ακόμη και της ζωής και του θανάτου. Και δεν φαίνεται να υπάρχει όριο στην ικανότητά τους να κάνουν ό,τι επιθυμούν. Είναι θεοί που τους περιορίζει μόνο η ασθένεια, τα γηρατειά και ο θάνατος. Προσπαθούν να βρουν λύση στο πρόβλημα της ανθρώπινης ύπαρξης. Προσπαθούν να προσποιηθούν πως δεν υπάρχει όριο στη λαγνεία και την εξουσία τους, και έτσι κοιμούνται με αμέτρητες γυναίκες, σκοτώνουν αμέτρητους άντρες, χτίζουν παντού κάστρα, «θέλουν τη σελήνη», «θέλουν το αδύνατο».

Αυτό αποτελεί παραφροσύνη, παρότι συνιστά μια προσπάθεια να επιλύσει κανείς το πρόβλημα της ύπαρξης προσποιούμενος ότι δεν είναι άνθρωπος. Είναι μια παραφροσύνη που τείνει να εξελίσσεται κατά τη διάρκεια της ζωής του ατόμου που έχει προσβάλει. Όσο περισσότερο προσπαθεί να γίνει θεός, τόσο περισσότερο απομονώνεται από την ανθρώπινη φυλή. Αυτή η απομόνωση του προκαλεί μεγαλύτερο φόβο, όλοι γίνονται εχθροί του και προκειμένου να αντέξει το φόβο που ακολουθεί, πρέπει να αυξήσει τη δύναμη, τη στυγνότητα και το ναρκισσισμό του.

Αυτή η καισαρική παραφροσύνη θα ήταν καθαρή τρέλα αν δεν υπήρχε ένας παράγοντας : μέσω της δύναμής του ο Καίσαρας έχει υποτάξει την πραγματικότητα στις ναρκισσιστικές φαντασιώσεις του. Έχει αναγκάσει τους πάντες να συμφωνήσουν ότι είναι θεός, ο ισχυρότερος και σοφότερος όλων – έτσι η μεγαλομανία του φαίνεται λογικό συναίσθημα.

Από την άλλη, πολλοί θα τον μισήσουν και θα προσπαθήσουν να τον ανατρέψουν και να τον σκοτώσουν – έτσι οι παθολογικές υποψίες του στηρίζονται κι αυτές σε ένα πυρήνα πραγματικότητας. Ως αποτέλεσμα δεν αισθάνεται αποκομμένος από την πραγματικότητα – έτσι μπορεί να διατηρήσει ένα ίχνος λογικής, αν και παραμένει πάντα σε επισφαλή κατάσταση.

Η ψύχωση συνιστά μια κατάσταση απόλυτου ναρκισσισμού, στην οποία το άτομο έχει διαρρήξει κάθε σύνδεση με την εξωτερική πραγματικότητα και έχει μετατρέψει τον εαυτό του σε υποκατάστατό της. Έχει γεμίσει ολοκληρωτικά από τον εαυτό του, έχει γίνει ο «θεός και ο κόσμος» για τον εαυτό του. Με αυτή ακριβώς την ιδέα άνοιξε για πρώτη φορά ο Φρόιντ τον δρόμο για τη δυναμική κατανόηση της φύσης της ψύχωσης.

«Η καρδιά του ανθρώπου» Erich Fromm, Εκδόσεις Διόπτρα

 

 

Πηγή: enallaktikidrasi.com

Published in Αυτογνωσία

 

Ως ψυχοθεραπευτής, ο Ίρβιν Γιάλομ έχει βοηθήσει πολλούς ανθρώπους να αντιμετωπίσουν τη θάνατό τους. Τώρα προετοιμάζεται για το δικό του τέλος.


Ένα πρωινό του Μαΐου, ο υπαρξιακός ψυχοθεραπευτής Ίρβιν Γιάλομ ανάρρωνε σε ένα ηλιόλουστο δωμάτιο στον πρώτο όροφο μίας κλινικής αποκατάστασης στο Πάλο Άλτο. Φορούσε ένα λευκό παντελόνι και ένα πράσινο πουλόβερ και σύντομα παρατήρησε ότι συνήθως δεν βρίσκεται έγκλειστος σε ιατρικές μονάδες. Δεν θέλω αυτό το άρθρο να τρομάξει τους θεραπευόμενούς μου, είπε γελώντας.

Μέχρι να κάνει την επέμβαση στο γόνατό του τον προηγούμενο μήνα, έβλεπε δύο ή τρεις θεραπευόμενους την ημέρα, μερικούς στο γραφείο του στο Σαν Φρανσίσκο και άλλους στο Πάλο Άλτο, όπου ζει. Ωστόσο, κατά τη διάρκεια της συνεδρίας, ένιωθε ζάλη και δυσκολευόταν να συγκεντρωθεί. Νομίζουν ότι είναι ένα πρόβλημα του εγκεφάλου, αλλά δεν ξέρουν ακριβώς τι είναι, μου είπε με μια απαλή, βραχνή φωνή. Παρ’ όλα αυτά ήταν αισιόδοξος ότι σύντομα θα επέστρεφε στο σπίτι του. Τον Ιούνιο έγινε 86 ετών και ανυπομονεί για την κυκλοφορία του απομνημονεύματός του, "Becoming Myself", τον Οκτώβριο.

Στο κρεβάτι του βρίσκονταν τεύχη λογοτεχνικών ένθετων των Times και του The Book Review of New York Times και ένα iPad. Ο Γιάλομ πέρασε τη διαμονή του στην κλινική, παρακολουθώντας ταινίες του Γούντι Άλεν και διαβάζοντας μυθιστορήματα του Καναδού συγγραφέα Ρόμπερτσον Ντέιβις. Για κάποιον που βοήθησε να εισαχθεί στους Αμερικανικούς ψυχολογικούς κύκλους η ιδέα ότι οι συγκρούσεις ενός ατόμου μπορεί να προέλθουν από άλυτα διλήμματα της ανθρώπινης ύπαρξης, μεταξύ των οποίων είναι ο φόβος του θανάτου, μίλησε εύκολα για τη δική του θνησιμότητα.

Δεν είμαι καταβεβλημένος από το φόβο, είπε σχετικά με την εξέλιξη της υγείας του. Μια άλλη χαρακτηριστική ιδέα του Γιάλομ, που εκφράζεται σε βιβλία του όπως το Staring at the Sun και το "Πλάσματα μίας ημέρας", είναι ότι μπορούμε να μειώσουμε τον φόβο του θανάτου μας, βιώνοντας μια ζωή χωρίς ενοχή, αντανακλώντας στον αντίκτυπο που θα έχουμε στις επόμενες γενιές και εκμυστηρεύοντας στους αγαπημένους μας το άγχος του θανάτου μας. Όταν ρώτησα αν η δια βίου του ενασχόληση με το θάνατο, διευκολύνει την προοπτική ότι μπορεί να φύγει σύντομα, απάντησε: Νομίζω ότι πιθανώς κάνει τα πράγματα ευκολότερα.

Η ελπίδα ότι οι υπαρξιακοί φόβοι μας μπορούν να μειωθούν, εμπνέει τους ανθρώπους σε όλο τον κόσμο να στέλνουν στον Γιάλομ email καθημερινά. Σε ένα φάκελο του στο mail με τίτλο ‘θαυμαστές’, είχε σώσει 4.197 μηνύματα από τους θαυμαστές από χώρες όπως το Ιράν, την Κροατία, τη Νότια Κορέα, τα οποία μου ζήτησε να δω. Μερικά ήταν απλώς ευχαριστίες, εξέφραζαν ευγνωμοσύνη για τις γνώσεις που έδωσαν τα βιβλία του. Εκτός από τα βιβλία και τα άλλα μη λογοτεχνικά έργα του, έχει γράψει πολλά μυθιστορήματα και συλλογές ιστοριών. Μερικά, όπως το "Ο δήμιος του έρωτα" και το "Όταν έκλαψε ο Νίτσε", έχουν γίνει best seller.

Καθώς κοιτούσα τα email, ο Γιάλομ χρησιμοποίησε το μπαστούνι του για να πατήσει το κουμπί που ειδοποιούσε το γραφείο των νοσηλευτών. Μια φωνή ακούστηκε μέσω της ενδοεπικοινωνίας και τους εξήγησε ότι χρειαζόταν λίγο πάγο για το γόνατό του. Ήταν η τρίτη φορά που τους καλούσε. Μου είπε ότι ο πόνος δυσκολεύει τη συγκέντρωσή του σε οτιδήποτε άλλο, όσο αν και προσπαθούσε. Καθ’ όλη τη διάρκεια της παραμονής του στο νοσοκομείο, η σύζυγός του Μέριλιν, περνούσε τακτικά για να ανανεώσει το υλικό ανάγνωσής του. Την προηγούμενη μέρα τον είχε επισκεφθεί η Τζόρτζια Μέι, η χήρα του υπαρξιακού ψυχοθεραπευτή Ρόλο Μέι, ο οποίος ήταν συνάδελφος και φίλος του Γιάλομ. Όταν δεν έχει κάτι άλλο να κάνει, παίζει στο iPad του ή στον υπολογιστή του, χρησιμοποιώντας τα με την επιδεξιότητα κάποιου που έχει τα μισά του χρόνια.

Πολλά από τα γράμματα των θαυμαστών του Γιάλομ είναι διαπεραστικοί διαλογισμοί για τον θάνατο. Ορισμένοι θαυμαστές του ελπίζουν ότι θα τους προσφέρει ανακούφιση από τα βαθιά προβλήματα τους. Τις περισσότερες φορές τους προτείνει να βρουν έναν τοπικό θεραπευτή, αλλά αν δεν υπάρχει κάποιος διαθέσιμος και το πρόβλημα φαίνεται ότι μπορεί να επιλυθεί σε μια γρήγορη περίοδο - σε αυτό το σημείο της καριέρας του, δεν δουλεύει με τους θεραπευόμενους για περισσότερο από ένα χρόνο - μπορεί να αναλάβει κάποιον από απόσταση. Αυτή τη στιγμή δουλεύει με ανθρώπους από την Τουρκία, τη Νότιο Αφρική και την Αυστραλία μέσω του διαδικτύου.

Παρά τις προφανείς πολιτιστικές διακρίσεις, λέει ότι οι ξένοι θεραπευόμενοί του δεν είναι τόσο διαφορετικοί από τους ασθενείς που βλέπει αυτοπροσώπως. Αν ζούμε μια ζωή γεμάτη ενοχή, για πράγματα που δεν έχουμε κάνει, αν έχουμε ζήσει μια ανεκπλήρωτη ζωή, τότε όταν έρθει ο θάνατος, θα είναι πολύ χειρότερος. Νομίζω ότι αυτό είναι αλήθεια για όλους μας.

Το βιβλίο Becoming myself είναι σαφώς η αυτοβιογραφία ενός ψυχίατρου. Ξυπνώ από το όνειρό μου στις 3 το πρωί, κλαίγοντας στο μαξιλάρι μου, διαβάζει κανείς στις πρώτες σειρές. Ο εφιάλτης του Γιάλομ περιλαμβάνει ένα περιστατικό της παιδικής ηλικίας του στο οποίο είχε προσβάλλει ένα κορίτσι. Μεγάλο μέρος του βιβλίου αφορά στην επιρροή που είχε η νεαρή του ηλικία - ιδιαίτερα στη σχέση του με τη μητέρα του - στη ζωή του. Γράφει, παραθέτοντας τον Κάρολο Ντίκενς: Επειδή, καθώς φτάνω όλο και πιο κοντά, όλο και πιο κοντά στο τέλος, ταξιδεύω σε έναν κύκλο που πλησιάζει, όλο και πλησιάζει την αρχή.

Ο Γιάλομ έγινε διάσημος ως ψυχοθεραπευτής για το βιβλίο Θεωρία και Πράξη της Ομαδικής Ψυχοθεραπείας. Το βιβλίο, που δημοσιεύτηκε το 1970, υποστηρίζει ότι η δυναμική στην ομαδική θεραπεία είναι ένας μικρόκοσμος της καθημερινής ζωής και ότι η αντιμετώπιση των σχέσεων μέσα σε μια ομάδα θεραπείας, θα μπορούσε να έχει θετικά θεραπευτικά οφέλη και εκτός αυτής. Το βιβλίο βγαίνει στην έκτη έκδοση τον επόμενο χρόνο, μου είπε, καθώς οι νοσηλευτές έμπαιναν και έβγαιναν από το δωμάτιο. Καθόταν σε μια καρέκλα δίπλα στο παράθυρο και κινούταν νευρικά. Χωρίς το χαρακτηριστικό ‘Παναμά’ καπέλο του, οι φαβορίτες του, φαίνονταν ιδιαίτερα μακριές.

Αν και εγκατέλειψε τη διδασκαλία πριν από χρόνια, ο Γιάλομ λέει ότι μέχρι τη στιγμή που δεν θα είναι πλέον λειτουργικός, θα συνεχίσει να βλέπει θεραπευόμενους στον πίσω κήπο του εξοχικού σπιτιού του. Πρόκειται για μια συρρικνωμένη εκδοχή ενός σπηλαίου, γεμάτη με βιβλία του Φρήντριχ Νίτσε και των στωικών φιλοσόφων. Ο εξωτερικός κήπος έχει ιαπωνικά δέντρα μπονσάι. Ελάφια, κουνέλια και αλεπούδες κάνουν περιστασιακές εμφανίσεις σε κοντινή απόσταση. ‘Όταν αισθάνομαι ανήσυχος, βγαίνω έξω και ασχολούμαι με τα μπονσάι, τα κλαδεύω, τα ποτίζω και θαυμάζω τα χαριτωμένα σχήματα τους, γράφει στο βιβλίο του Becoming Myself.

Ο Γιάλομ βλέπει κάθε πρόβλημα που έρχεται στη θεραπεία σαν ένα παζλ, το οποίο αυτός και ο θεραπευόμενός του πρέπει να συνεργαστούν για να επιλύσουν. Περιέγραψε αυτή τη δυναμική στον Δήμιο του Έρωτα, ένα βιβλίο το οποίο αποτελείται από 10 ιστορίες θεραπευόμενων που βρίσκονται σε θεραπεία - αληθινές ιστορίες από τη θεραπευτική δουλειά του Γιάλομ, με αλλαγμένα ονόματα και στοιχεία. Οι ιστορίες επικεντρώνονται όχι μόνο στους θεραπευόμενους του Γιάλομ αλλά και στα δικά του συναισθήματα και σκέψεις ως ψυχοθεραπευτή. Ήθελα να ξαναδημιουργήσω τη θεραπεία, να αναδείξω τον θεραπευτή ως ένα πραγματικό πρόσωπο, μου είπε.

Αυτό ίσως να μην ακούγεται σαν να είναι κάτι καλό για το βιβλίο, το οποίο βγήκε το 1989, όμως σημείωσε μεγάλη εμπορική επιτυχία και συνεχίζει να πουλά πολλά αντίτυπα μέχρι και σήμερα. Το 2003 οι κριτικοί μιλούσαν για ένα νέο είδος συγγραφής και έγραψαν ότι η μελέτη ενός ψυχολογικού περιστατικού θα μπορούσε να δώσει στους αναγνώστες εκείνη την σύντομη μυθοπλασία της εποχής, την οποία αρνούνταν όλο και περισσότερο άλλα βιβλία: την αναζήτηση μυστικών, ίντριγκες, μεγάλες συγκινήσεις, πλοκή.

Σήμερα, οι άνθρωποι από όλο τον κόσμο που του στέλνουν email, τον γνωρίζουν κυρίως από τα βιβλία του, τα οποία έχουν μεταφραστεί σε δεκάδες γλώσσες. Μπορεί να είναι περισσότερο διάσημος έξω από τις Ηνωμένες Πολιτείες παρά στην πατρίδα του. Αυτό πιθανότατα αντανακλά την θρησκευτικότητα των αμερικανών αναγνωστών και την επιμονή τους στο ευτυχισμένο τέλος. Ο Γιάλομ μπορεί να είναι μακάβριος και δεν πιστεύει στη μετά θάνατον ζωή. Ισχυρίζεται ότι το άγχος του για το θάνατο έχει πλέον καταλαγιάσει, μερικώς από την πεποίθηση ότι η ζωή που ακολουθεί θα είναι η ίδια με εκείνη που προηγήθηκε. Δεν αποτελεί έκπληξη, μου είπε, ότι οι άκρως θρησκευόμενοι αναγνώστες δεν αγοράζουν τα βιβλία μου.

Ο Γιάλομ είναι ειλικρινής, σχετικά με τις δυσκολίες της γήρανσης, τόσο στα απομνημονεύματά του όσο και αυτοπροσώπως. Όταν πέθαναν πρόσφατα δύο από τους στενούς του φίλους, συνειδητοποίησε ότι αυτό που παραμένει είναι μόνο η αγαπημένη του ανάμνηση για τη φιλία τους. Με συγκλόνισε ότι αυτή η πραγματικότητα δεν υπάρχει πια, είπε θλιβερά. Όταν πεθάνω, θα φύγει και αυτή. Η σκέψη να αφήσει πίσω τη Μέριλιν είναι γεμάτη αγωνία. Ωστόσο, φοβάται επίσης την περαιτέρω σωματική επιδείνωση. Τώρα, χρησιμοποιεί έναν περιπατητή με μπάλες του τένις στις άκρες των ποδιών του και έχει χάσει πρόσφατα αρκετό βάρος. Έβηχε συχνά κατά τη διάρκεια της συνάντησής μας. Όταν του έστειλα ένα email ένα μήνα αργότερα, αισθανόταν καλύτερα, αλλά είπε ότι φοβόταν για την υγεία του: θεωρώ αυτές τις λίγες εβδομάδες, ως τις χειρότερες της ζωής μου. Δεν μπορεί πλέον να παίζει τένις ή να κάνει καταδύσεις και φοβάται ίσως θα πρέπει να σταματήσει να ποδηλατεί. Γερνώντας, γράφει στο τελευταίο του βιβλίο, σημαίνει να εγκαταλείπεις το ένα πράγμα μετά το άλλο.

Στα βιβλία του, ο Γιάλομ τονίζει ότι η αγάπη μπορεί να μειώσει το άγχος του θανάτου, παρέχοντας ένα χώρο στους ανθρώπους να μοιραστούν τους φόβους τους και συμβάλλοντας σε μια καλή ζωή. Η Μέριλιν, μία καταξιωμένη λογοτέχνις με την οποία έχει μια στενή πνευματική σχέση, τον εμπνέει να συνεχίσει να ζει, κάνοντας την ιδέα του θανάτου υποφερτή. Αλλά αν και το email του Γιάλομ έχει ένα φάκελο με τίτλο Ιδέες για γράψιμο, είπε ότι τελικά μπορεί να μην έχει πια άλλες ιδέες για συγγραφή βιβλίων. Εν τω μεταξύ, η Mέριλιν μου είπε ότι εκείνη βοήθησε πρόσφατα κάποιον να γράψει μία νεκρολογία για εκείνον. Αυτή είναι η πραγματικότητα όπου βρισκόμαστε στη ζωή, είπε.

Στις αρχές της υπαρξιακής-ψυχοθεραπευτικής δουλειάς του Γιάλομ, εξεπλάγην από το πόσο άνεση ένιωθαν οι άνθρωποι όταν εξερευνούσαν τους υπαρξιακούς τους φόβους. Ο θάνατος, έγραψε στο " Staring at the Sun", είναι μοναχικός, το μοναδικό γεγονός της ζωής. Ωστόσο, η ενσυναίσθηση και η σχέση μπορούν να μειώσουν σε μεγάλο βαθμό τις ανησυχίες μας για το θάνατο. Όταν, στη δεκαετία του '70, ο Γιάλομ άρχισε να δουλεύει με ασθενείς που είχαν διαγνωσθεί με καρκίνο που δεν μπορούσε να θεραπευθεί, βρήκε ότι ενίοτε ήταν ευχαριστημένοι από την ιδέα ότι, πεθαίνοντας με αξιοπρέπεια, θα μπορούσαν να αποτελέσουν παράδειγμα για άλλους.

Ο φόβος του θανάτου μπορεί να εμφανιστεί σε οποιονδήποτε και ανά πάσα στιγμή και μπορεί να προκαλέσει αποτελέσματα που αλλάζουν τη ζωή, τόσο αρνητικά όσο και θετικά. Ακόμη και για όσους είναι πολύ δύσκολο να είναι ανοιχτοί στους ανθρώπους, όσοι πάντα απέφευγαν τις βαθιές φιλίες, η ιδέα του θανάτου μπορεί να είναι μια αφυπνιστική εμπειρία, γινόμενη καταλύτης για μια τεράστια αλλαγή στην επιθυμία τους για οικειότητα, γράφει ο Γιάλομ. Όσοι δεν έχουν ζήσει ακόμη τη ζωή που θέλουν, μπορούν να αλλάξουν τις προτεραιότητές τους αργότερα στη ζωή.

Η υπαρξιακή ψυχοθεραπεία παρά το «μακάβριο» χαρακτήρα της, είναι βαθιά επιβεβαιωτική και λυτρωτική. Η αλλαγή είναι πάντα δυνατή. Η οικειότητα είναι ελευθέρωση. Η ύπαρξη είναι πολύτιμη. Μισώ την ιδέα να εγκαταλείψω αυτόν τον κόσμο, αυτήν την θαυμάσια ζωή, είπε ο Γιάλομ, αναφέροντας μια μεταφορά που επινόησε ο επιστήμονας Richard Dawkins για να απεικονίσει την φευγαλέα φύση της ύπαρξης. Φανταστείτε ότι η σημερινή στιγμή είναι το φως ενός προβολέα που κινείται το δρόμο στην ευθεία, που φωτίζει τα δισεκατομμύρια των ετών της ύπαρξης του σύμπαντος. Τα πάντα στο αριστερό μέρος της περιοχής που φωτίζεται από τον προβολέα, τελειώνουν. Προς τα δεξιά είναι το αβέβαιο μέλλον. Οι πιθανότητες να είμαστε στο προσκήνιο σε αυτή τη συγκεκριμένη στιγμή, να είμαστε ζωντανοί, είναι μικροσκοπικές Και όμως είμαστε εδώ.

Η ανησυχία του Γιάλομ για το θάνατο ανατρέπεται από την αίσθηση ότι έχει ζήσει καλά. Καθώς κοιτάω πίσω στη ζωή μου, βλέπω ότι έχω ξεπεράσει τον εαυτό μου και μετανιώνω για ελάχιστα πράγματα, είπε ήσυχα. Κι όμως, συνέχισε, οι άνθρωποι έχουν ένα εγγενές ένστικτο να θέλουν να επιβιώσουν, να ζήσουν. Σταματά για λίγο. Απεχθάνομαι να βλέπω τη ζωή να φεύγει.


 

Πηγή: theatlantic
Συγγραφέας: JORDAN MICHAEL SMITH - Image Credit: John Cueno
Απόδοση - Επιμέλεια: Psychologynow.gr

Published in Αυτογνωσία

 

Τον περασμένο Νοέμβριο, όταν ένα γαλλικό πρακτορείο ειδήσεων μετέδωσε από λάθος την είδηση του θανάτου του, ο ίδιος ο ποιητής σχολίασε: «Με λυπεί το γεγονός ότι αυτοί που θα θρηνήσουν τον θάνατό μου είναι τόσο βιαστικοί...».

Οι «βιαστικοί» του περασμένου Νοεμβρίου θα πρέπει να έτριβαν τα χέρια τους την Κυριακή 19 Απριλίου, όταν επιβεβαιώθηκε ότι ο Πας δεν ζει πια ανάμεσά μας. Ο νομπελίστας ποιητής ­ ένας από τους μεγαλύτερους στοχαστές του αιώνα μας ­ υπέφερε από καρκίνο τον τελευταίο χρόνο και πολύ έντονα προβλήματα στην καρδιά του. Τους τελευταίους μήνες η κατάστασή του πήγαινε από το κακό στο χειρότερο. Πριν από μία εβδομάδα «ησύχασε». Μας άφησε με ένα ράφι βιβλία όπου στη θέση του συγγραφέα υπάρχει το όνομά του. Μας άφησε κληρονομιά τη σκέψη του.

Ο Οκτάβιο Πας γεννήθηκε στις 31 Μαρτίου 1914, όταν το Μεξικό σπαρασσόταν από την επανάσταση. Η οικογένεια της μητέρας του καταγόταν από την Ανδαλουσία της Ισπανίας αλλά στις φλέβες του κυκλοφορούσε και ινδιανικό αίμα, γεγονός που τον έκανε ιδιαιτέρως υπερήφανο και επηρέασε ολόκληρη τη ζωή και το έργο του.

Ο μεξικανός πατέρας του ήταν δικηγόρος και ένθερμος υποστηρικτής του Εμιλιάνο Ζαπάτα. Για μια εποχή έγινε μάλιστα και αντιπρόσωπός του στις ΗΠΑ, όπου ο Πας πέρασε μέρος της παιδικής του ηλικίας, μια εμπειρία που τον σημάδεψε βαθιά. Η οικογένειά του όμως καταστράφηκε από τον εμφύλιο πόλεμο και ο ποιητής και δοκιμιογράφος μεγάλωσε με στερήσεις.

Ως μαθητής σε καθολικό σχολείο ανακάλυψε ότι ήταν άθεος και ως φοιτητής στο Πανεπιστήμιο της Πόλης του Μεξικού ενδιαφέρθηκε για την άκρα Αριστερά και άρχισε το γράψιμο. Η πρώτη ποιητική συλλογή του «Luna Silvestre» («Ασημένιο Φεγγάρι») δημοσιεύτηκε το 1933, λίγο προτού κλείσει τα 20. Ο τραγικός θάνατος του πατέρα του ένα χρόνο αργότερα τον ενέπνευσε για να γράψει το «Vigilias: fragmentos del diario de un sonador» («Ολονυκτίες: αποσπάσματα από το ημερολόγιο ενός ονειροπόλου»). Το βιβλίο όμως που τον καθιέρωσε ήταν το «Libertad bajo palabra» («Ελευθερία υπό όρους»), το οποίο πρωτοκυκλοφόρησε το 1935 αλλά διάφορες εκδόσεις του με αλλαγές στο περιεχόμενο κυκλοφορούσαν ως το 1957.

Ο Πας ήταν ένας αυθεντικός σοσιαλιστής που νοιαζόταν βαθιά για την τύχη των εργατών και των κοινωνικά αδικημένων, των αποκαλούμενων «τσικάνος» στο Μεξικό. «Και εγώ ο ίδιος αισθάνομαι "τσικάνο" και πιστεύω ότι "τσικάνο" είναι ένας Μεξικανός που έχει φθάσει στα άκρα» έλεγε. Στη Μέριδα, την πρωτεύουσα της επαρχίας Γιουκατάν, όπου εγκαταστάθηκε για κάποιο διάστημα, ίδρυσε ένα σχολείο όπου φοιτούσαν δωρεάν τα παιδιά των εργατών και των αγροτών, των «καμπεσίνος».

Όταν επέστρεψε στην Πόλη του Μεξικού, έκανε τον πρώτο από τους δύο γάμους του, ανέλαβε μια στήλη στην εφημερίδα της Συνομοσπονδίας των Μεξικανών Εργατών και άρχισε να διευθύνει διάφορα περιοδικά στα οποία εξέθετε τις θεωρίες του για την ποίηση και τη σχέση της με την κοινωνία. «Το να καταλάβεις ένα ποίημα σημαίνει, πρώτα από όλα, να το ακούσεις. Όταν διαβάζεις ένα ποίημα, το ακούς με τα μάτια, όταν το ακούς το βλέπεις με τα αφτιά. Το ποίημα πρέπει να προκαλεί τον αναγνώστη, να τον αναγκάζει να ακούσει ­ να ακούσει τον εαυτό του».

Το 1945 ο Πας, ο οποίος μιλούσε ισπανικά, γαλλικά, αγγλικά και πορτογαλικά και λίγα ελληνικά και ρωσικά, μπήκε στο διπλωματικό σώμα και στάλθηκε να υπηρετήσει στο Παρίσι, όπου έκανε παρέα με τον Αντρέ Μπρετόν και τους σουρεαλιστές. Τα διπλωματικά καθήκοντά του τα θεωρούσε απλώς μια άλλη πλευρά της ζωής του, παράλληλη με την ποίηση, και ουδόλως τον εμπόδιζαν να γράφει φιλοσοφικά δοκίμια και λογοτεχνικές κριτικές.

Το 1962 ορίστηκε πρέσβης του Μεξικού στην Ινδία, από όπου έκανε πολλά ταξίδια στην Ιαπωνία. Έξι χρόνια αργότερα ωστόσο αναγκάστηκε να παραιτηθεί, ως διαμαρτυρία κατά της κυβέρνησης της χώρας του που αιματοκύλισε διαμαρτυρόμενους φοιτητές στην Πόλη του Μεξικού, και εγκαταστάθηκε στο Παρίσι.

Όταν επέστρεψε στην πατρίδα του, ίδρυσε ένα λογοτεχνικό περιοδικό και συνέχισε τα ταξίδια του ανά την υφήλιο. Για μια εποχή δίδαξε και στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ. Έλαβε πολλά βραβεία, με κορυφαίο το Νομπέλ Λογοτεχνίας το 1990. Ο λόγος του στην τελετή απονομής είχε τίτλο «Ψάχνοντας το παρόν», φράση που περιγράφει όλη τη ζωή του κατά την οποία αναζητούσε διαρκώς τα βαθύτερα νοήματα της πολιτικής και της ποίησης αλλά κυρίως την αθέατη πλευρά του κόσμου.

Τον Οκτάβιο Πας τον συνάντησα στο Παρίσι πριν ένα χρόνο περίπου - αφού προηγήθηκαν πολλές αποτυχημένες προσπάθειες πριν κλείσω αυτό το ραντεβού μαζί του. Το αποτέλεσμα αυτής της συνάντησης δεν είχε δημοσιοποιηθεί ως σήμερα. Καθυστερούσα τη δημοσίευσή του για να συμπέσει με ένα νέο βιβλίο του που επρόκειτο να εκδοθεί στην Ελλάδα. Δυστυχώς ο ποιητής «έφυγε» και το τελευταίο αυτό ταξίδι του έγινε η αφορμή να δημοσιεύσουμε μία εβδομάδα μετά τον θάνατό του αυτή τη συνομιλία μας.

Δεν θα ξεχάσω τα μάτια του, δεν θα ξεχάσω τη φωνή του, δεν θα ξεχάσω τη γραβάτα του και το τουίνγκ σακάκι του. Δεν θα ξεχάσω την ελληνική φράση που μου είπε μόλις συναντηθήκαμε: «Κάποτε μιλούσα και ελληνικά». Δεν θα ξεχάσω μια υπέροχη συνέντευξή του που είχα διαβάσει στην «Ελευθεροτυπία» ­ την είχε κάνει η κυρία Τέτα Παπαδοπούλου ­ η οποία με έκανε να επιμείνω ακόμη πιο θερμά ώσπου να καταφέρω να τον συναντήσω.

Η συνάντησή μας δεν είχε διαρκέσει παρά μόνο 40 λεπτά και γι' αυτό θεωρώ ότι πολλά από αυτά που θα ήθελα να τον ρωτήσω τελικώς δεν κατάφερα να τα ρωτήσω. Ας είναι... Γιατί η συνάντηση με έναν ποιητή αξίζει όταν σου αφήνει τη γεύση του ανικανοποίητου. Αυτά.

 

Σας αρέσει να συναντάτε ανθρώπους που δεν γνωρίζετε;

«Μου αρέσουν οι συναντήσεις με τους ανθρώπους γενικότερα. Δεν μπορώ την τηλεφωνική επαφή π.χ., με απωθεί. Ακόμη προσπαθώ να γράφω με μολύβι. Σκέφτεται αλλιώς ένας άνθρωπος που γράφει με μολύβι. Και οι παλιοί λογιστές που έκαναν λογαριασμούς με το χέρι στο χαρτί είχαν άλλη εντύπωση για την αξία του χρήματος!». (χαμογελάει)

 

Είναι απειλή η τεχνολογία, αυτή η επίθεση της τεχνολογίας;

«Τίποτε δεν μπορεί να απειλήσει τον άνθρωπο, την ανθρώπινη ψυχή. Η μόνη απειλή του ανθρώπου είναι ο ίδιος ο άνθρωπος. Άρα η τεχνολογία ως τεχνολογία δεν μπορεί να κάνει κακό. Κακό κάνει γιατί ο ίδιος ο άνθρωπος τη χρησιμοποιεί εναντίον του».

 

Γιατί τη χρησιμοποιεί εναντίον του;

«Προσπαθεί να πετύχει ο άνθρωπος μέσω της τεχνολογίας πράγματα που είναι αδύνατον να πετύχει ως ανθρώπινη οντότητα. Π.χ., να αναπτύξει ταχύτητες που δεν μπορεί να παρακολουθήσει το ανθρώπινο μυαλό. Αυτό οδηγεί τον άνθρωπο σε μια ασάφεια. Όσο πιο μεγάλη ταχύτητα αναπτύσσουμε τόσο χάνουμε την όρασή μας! Δεν βλέπουμε τα "κοντινά", μόνο τα "μακρινά" διακρίνουμε. Και αυτό μας κάνει να ζούμε με τα "μακρινά" χάνοντας το παρόν, που είναι το ζητούμενο, που είναι η ζωή, που είναι η γέφυρα με το μέλλον. Εν ονόματι του μέλλοντος, να ξέρετε, έγιναν εγκλήματα στη σύγχρονη ιστορία».

 

Όπως;

«Αυτό επεκαλείτο ο σταλινισμός: μια καλύτερη ζωή και θυσίες σήμερα για ένα καλύτερο μέλλον. Μια φοβερή απάτη που οδήγησε εκατομμύρια ψυχές σε πρόωρο θάνατο!».

 

Πώς καλυτερεύει τελικώς η ζωή, αν καλυτερεύει, αν υπάρχει ελπίδα;

«Η πρόοδος έχει να κάνει με το "κάθε ημέρα". Όταν ζούμε την ποιότητα στην καθημερινή μας ζωή, αυτό προμηνύει ένα καλύτερο αύριο! Γι' αυτό επιδιώκω τις συναντήσεις με τους ανθρώπους. Αυτό είναι ποιότητα ζωής: η καθημερινή επαφή με τους ανθρώπους».

 

Τι καταστρέφει την ποιότητα της ζωής μας;

«Η αποθέωση του συνόλου, η εφεύρεση της φυλής, του κόμματος! Αν θέλετε, αυτό ήταν το κακό του ναζισμού! Το μεγαλύτερο κακό ­ για να είμαστε ακριβείς ­ γιατί τα κακά του ναζισμού είναι πολλά! Το μεγαλύτερο κακό λοιπόν είναι που έθεσε την ανθρώπινη οντότητα στην υπηρεσία της φυλής, του συνόλου».

 

Μα αυτό δεν ήταν αναγκαίο για να ζήσει ο άνθρωπος ως κοινωνικό ον;

«Δεν είμαι φιλόσοφος για να διατυπώσω μια δομημένη φιλοσοφική απάντηση στο ερώτημα αυτό. Το μόνο όμως που μπορώ να πω ως άνθρωπος που σκέφτομαι είναι ότι η έννοια του κόμματος ή της φυλής είναι μια θρησκευτική έννοια. Έχει να κάνει με την άρνηση της διαφορετικότητας εν ονόματι της ομοιομορφίας. Αλλά η ομοιομορφία δεν είναι παρά ένα τέχνασμα της εξουσίας για να ελέγχει τους ανθρώπους και όχι για να προφυλάσσει την κοινωνία! Οι κοινωνίες είναι πιο ευτυχείς, πιο δημιουργικές, όταν η διαφορετικότητα ανθεί... Αρκεί να μπορούν να χρησιμοποιούν δημιουργικά τη διαφορετικότητα. Πράγμα ομολογουμένως δύσκολο αλλά όχι ανέφικτο. Σήμερα όλα έχουν γίνει "έμμεσα" στις κοινωνίες. Τίποτα πια δεν είναι "άμεσο". Μιλάμε για έμμεση δημοκρατία, για έμμεση κριτική, για έμμεση τέχνη! Το "άμεσο" σπανίζει».

 

Μα είναι δύσκολο με την πληθυσμιακή έκρηξη να μιλάμε π.χ. για «άμεση» δημοκρατία.

«Δεν θα διαφωνήσω. Αυτό όμως σημαίνει ότι η δημοκρατία θέλει επαναπροσδιορισμό. Γιατί ως έμμεση είναι άδικη και συχνά αβίωτη! Ο εκφυλισμός της δημοκρατίας οφείλεται κυρίως στον έμμεσο χαρακτήρα της!».

 

Ποια είναι τα βασικότερα προβλήματα της δημοκρατίας σήμερα;

«Το ότι η σημαία της ­ που ήταν από την εποχή της Γαλλικής Επανάστασης το τρίπτυχο Ελευθερία - Ισότητα - Αδελφότητα ­ ξεθώριασε. Θέλουν επαναπροσδιορισμό αυτές οι έννοιες. Οι έννοιες των λέξεων θέλουν μπόλιασμα από εποχή σε εποχή. Αν δεν συνεχίσουμε να τις μπολιάζουμε με νέα δεδομένα, κάποια στιγμή αδυνατούν και μαραίνονται».

 

Για σας τι σημαίνει η λέξη «ελευθερία» σήμερα;

«Η ελευθερία σήμερα, εν ονόματι της οποίας γίνονται όλα, από τα καλά ως τα μεγαλύτερα κακά, είναι το πιο παρεξηγημένο πράγμα. Αν θέλετε, οι ανισότητες σήμερα έχουν την πηγή τους στην ανεξέλεγκτη ελευθερία!».

 

Θέλετε να μου δώσετε ένα παράδειγμα;

«Στο Μεξικό έχω ένα γνωστό, πολύ πλούσιο άνθρωπο, που πλούτισε σε πολύ μικρό χρονικό διάστημα. Αυτός ο άνθρωπος, όταν μιλάς μαζί του, λέει: "Το παν είναι το χρήμα. Το χρήμα είναι ο Θεός. Για τον Θεό λοιπόν μπορώ να κάνω οτιδήποτε. Είμαι ελεύθερος κι εγώ, ένας πρώην προλετάριος, να γίνω πλούσιος". Πώς; "Πουλώντας όπλα... Απλό!". Είναι ένα επάγγελμα και αυτό. Η κοινωνία δίνει την ελευθερία αυτή. Άλλο αν αυτή η ελευθερία είναι καταστροφική για τους γύρω. Δόθηκαν ελευθερίες στην εποχή μας και δεν υπήρξαν περιορισμοί. Η ελευθερία που είναι ωφέλιμη έχει πάντα στο πλάι της μια σειρά περιορισμούς».

 

Πάντα οι περιορισμοί γίνονται αντικείμενο εκμετάλλευσης.

«Όπως και η ελευθερία χωρίς περιορισμούς. "Ο φόβος μάς προφυλάσσει" έλεγε ένας σοφός άνθρωπος που είχα γνωρίσει στην Ινδία. Πιστεύω ότι ο φόβος δεν είναι τίποτε άλλο παρά ένα μέτρο! Ο φόβος μάς οδηγεί. Δεν μπορεί να το ξεχνάμε. Η ελευθερία στην εποχή μας έχει την τάση να καταργήσει τον φόβο! Οι μεγαλύτερες εφευρέσεις οδηγήθηκαν από τον φόβο!».

 

Υπάρχει μια μεγάλη εφεύρεση που νιώθετε ότι σήμερα είναι στην υπηρεσία μιας καλύτερης ζωής, ενός καλύτερου μέλλοντος;

«Ναι... Σήμερα επιτακτικά καλούμεθα να εφεύρουμε και πάλι τον "άνθρωπο"»!

 

Τι εννοείτε; Μπορείτε να γίνεται λίγο πιο σαφής;

«Πόσο πιο σαφής»; (χαμογελάει)

 

Τι εννοείτε όταν λέτε «να εφεύρουμε ξανά τον άνθρωπο;»!

«Πρέπει να ξαναπιστέψουμε στην ύπαρξη του μυαλού και της ψυχής μας! Τελευταία κινδυνεύουμε να πιστέψουμε ότι ο άνθρωπος είναι μόνο μυαλό, μόνο λογική! Με έναν πολύ έντεχνο τρόπο κάποιοι σκέπασαν με μια "βαριά κουβέρτα" τα συναισθήματά μας. Άρα δεν βρίσκουμε διέξοδο στο μυστήριο της ύπαρξης, αν και μας βασανίζει».

 

Η ψυχή αυτόν τον ρόλο παίζει;

«Η ψυχή κάνει τον καθένα μας αναντικατάστατο. Η ψυχή μάς κάνει μονάδα... Το μυαλό, η επικράτηση του μυαλού έναντι της ψυχής, μεταμορφώνει τη μονάδα σε ένα μεγάλο μηδενικό, μέρος ενός συνόλου!».

 

Αλήθεια πώς φαντάζεστε το «δωμάτιο της ψυχής»;

«Η ψυχή, πρώτα πρώτα, δεν κατοικεί σε ένα δωμάτιο».

 

Πού κατοικεί η ψυχή;

«Μια έρημος είναι το σπίτι της ψυχής του καθενός μας. Ο καθένας πρέπει να ανακαλύψει την έρημό του. Μόνο έτσι μπορεί να αντέξει το ανεξήγητο της ύπαρξής του. Και το ανεξήγητο πιάνει πολύ περισσότερο χώρο μέσα μας από όσο είναι δυνατόν να εξηγήσουμε! Δυστυχώς η πιο σημαντική γνώση είναι η γνώση ότι το ανεξήγητο της ύπαρξης μας κάνει συγκεκριμένους, μας κάνει ανθρώπινες οντότητες! Επειδή η ψυχή έχει σκεπαστεί από το μυαλό στην εποχή μας, κυριαρχούν ο εθνικισμός και ο θρησκευτικός φανατισμός, που για μένα είναι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος. Ο άνθρωπος δεν έχει ανάγκη να πιστέψει σε έναν θεό, όταν έχει την ψυχή του σε εγρήγορση! Στον Θεό πιστεύουν όσοι χάνουν την ψυχή τους. Ο Θεός έρχεται να γεφυρώσει τον άνθρωπο που απώλεσε την ψυχή του με το άγνωστο, με το ανεξήγητο της ύπαρξης!».

 

Εσείς πιάσατε ποτέ τον εαυτό σας να χάνει την ψυχή του;

«Όλοι έχουμε τέτοιες εμπειρίες. Μέσα σε μια κοινωνία κατανάλωσης των πάντων δεν μπορεί να ξεφύγει κανείς».

 

Τι είναι αυτό που μας βοηθάει να μη χάσουμε την ψυχή μας;

«Η ποίηση εμένα... Η τέχνη γενικότερα».

 

Ποιος είναι ο λόγος του συγγραφέα σήμερα; Ο νομπελίστας Κεζανμπούρο Οε μού έλεγε «ο συγγραφέας είναι μια γέφυρα...».

«Είναι ο εκπρόσωπος ενός κόσμου άγνωστου, ακατανόητου. Αυτό είναι ο συγγραφέας! Είναι ο άνθρωπος που δικαιώνει την ύπαρξη του λάθους, σε έναν κόσμο που κυνηγάει την τελειότητα. Είναι ο άνθρωπος που τραβάει το λευκό σεντόνι του φαντάσματος και αποδεικνύει ότι το "φάντασμα" είμαστε εμείς οι ίδιοι. Είναι ο άλλος εαυτός μας που πιστεύει στο "αιώνιο" ενώ αιώνιο δεν υπάρχει! Ο συγγραφέας είναι αυτός που απαντάει "ναι" στην ύπαρξη του "κακού"... μόνο που συμπληρώνει ταυτοχρόνως: "Το κακό είναι η αφορμή για να παλέψουμε και να νικήσουμε τον εαυτό μας"!».

 

Εσείς τι λέτε πιο εύκολα στη ζωή σας: το «ναι» ή το «όχι»;

«Το "όχι". Το διαπιστώσατε νομίζω και εσείς εμπράκτως. Για να σας πω αυτό το "ναι", για μια συνάντηση, είπα πολλά "όχι" πρώτα!». (χαμογελάει)

 

Γιατί σήμερα οι άνθρωποι λένε τόσο εύκολα «ναι»;

«Η μοναξιά... Φοβούνται τη μοναξιά του "όχι"! Ξέρετε είναι πολύ εύκολο να πέσεις στο ποτάμι και, χωρίς να κάνεις τίποτε, να αφεθείς να παρασυρθείς από το ρεύμα! Είναι πολύ δύσκολο να αντισταθείς. Γι' αυτό τιμώ τους αντιφρονούντες όπου και αν βρίσκονται. Αυτός που λέει "όχι" είναι ένας αντιφρονών! Σε μια κοινωνία που βολεύεται να συμφωνεί, αυτός που διαφωνεί φωτίζει με διαφορετικότητα την πληκτική ομοιομορφία! Αν θέλετε, αυτός ήταν ο θάνατος του καλλιτέχνη στην εποχή μας!».

 

Ποιος;

«Οι καλλιτέχνες έπαψαν να αντιστέκονται... έπαψαν να είναι τα τρανά "όχι" της εποχής τους. Έτσι και αυτοί έγιναν εμπορεύματα, ξεπουλήθηκαν στο ράφι της κατανάλωσης! Η τέχνη με τα "όχι" της δείχνει σε έναν κόσμο που λέει σε οτιδήποτε "ναι", ποιο είναι το μέλλον. Δυστυχώς σήμερα και η τέχνη λέει μόνο "ναι" και γι' αυτό δεν έχει επαφή με το μέλλον».

 

Ναι, αλλά έτσι έχει, όπως υποστηρίζουν μερικοί, επαφή με το μεγάλο κοινό...

«Μα ο ρόλος της τέχνης δεν είναι να έχει επαφή με το μεγάλο κοινό... Η τέχνη είναι φως στο σκοτάδι και όχι σκοτάδι στο φως! Με τα "ναι" της η τέχνη το μόνο που καταφέρνει είναι να κολακεύει το κοινό! Με την κολακεία δεν προχωρούμε... Στεκόμαστε στο ίδιο σημείο, βλεπόμαστε στον καθρέφτη και αυτοθαυμαζόμαστε!».

 

Με τι προχωρούμε;

«Με τη συνεχή κριτική! Η "κολακεία" του κοινού είναι ο θάνατος της τέχνης και η κατάργηση της μοναξιάς του καλλιτέχνη. Για να δεις το μέλλον, πρέπει να μην καθοδηγείσαι από το γούστο του κοινού!».

 

Όταν λέτε γούστο του κοινού τι εννοείτε;

«Κάτι που υπήρξε μια εποχή στις βιτρίνες, περάσαμε απέξω, μας έκλεψε την προσοχή, μπήκαμε μέσα, το πήραμε, πήγαμε σπίτι μας, το φορέσαμε και τώρα κυκλοφορούμε φορώντας το. Το "γούστο του κοινού" είναι η άλλοτε πρωτοπορία που τώρα έγινε το ρούχο και τη φοράνε».

 

Γιατί τα «όχι» οδηγούν τον καλλιτέχνη στη μοναξιά;

«Κάθε "όχι" είναι μια δήλωση διαφορετικότητας! "Όταν είμαστε όντως διαφορετικοί, είμαστε μόνοι" λέω σε κάποιο σημείο στο βιβλίο μου "Ο λαβύρινθος της μοναξιάς"! Και το εννοώ, όχι μόνο για τους Μεξικάνους, αλλά γενικότερα σαν μια διαπίστωση της ζωής. Τα "όχι" μας είναι ό,τι έχουμε να δώσουμε στον κόσμο αυτόν που βρεθήκαμε για μια συγκεκριμένη χρονική στιγμή».

 

Έχετε καταλάβει ποια είναι η διαφορά ενός καλλιτέχνη, ενός ποιητή από τους υπόλοιπους κοινούς ανθρώπους;

«Δεν υπάρχει διαφορά με τη μορφή την κοινωνική! Απλώς ο καλλιτέχνης δηλώνει τη διαφορετικότητά του. Τολμάει, όπως σας είπα, να ζήσει αρνούμενος. Αυτό το κάνει όχι γιατί πιστεύει ότι έτσι προσφέρει στους γύρω, αλλά γιατί δεν μπορεί να κάνει αλλιώς. Εγώ γράφω για να γίνω αυτό που είμαι και αυτό που δεν είμαι. Και στη μία περίπτωση και στην άλλη όμως ψάχνω τον εαυτό μου».

 

Μετά από τόσα χρόνια ψάξιμο πιστεύετε ότι τον βρήκατε;

(χαμογελάει) «Θα σας φανεί ως λογοπαίγνιο, αλλά είναι μια βαθιά αλήθεια. Ναι, τον βρήκα και διαπίστωσα ότι μου είναι ένας άγνωστος! (χαμογελάει) Αυτό, αν και θα έπρεπε να με λυπεί, με συγκινεί απεριόριστα. Φαντάζεστε να έψαχνα μια ολόκληρη ζωή για να βρω κάποιον που γνώριζα καλά; Επανερχόμενος στην αρχή της συζήτησής μας, θα ήθελα να συμπληρώσω τώρα κάτι ακόμη. Μου αρέσουν οι συναντήσεις με ανθρώπους και μάλιστα αγνώστους. Όταν συναντώ ανθρώπους και μετά από λίγο μου προκύπτουν όπως τους είχα φανταστεί, απογοητεύομαι. Μου αρέσουν οι ανεξιχνίαστοι άνθρωποι, οι άπιαστοι, αυτοί που περιέχουν την έκπληξη. Ξέρετε τι σημαίνει να έχεις κάνει σε μια ζωή χιλιάδες συναντήσεις και μετά από όλες αυτές τις συναντήσεις να συναντάς κάποια ή κάποιον που να διαπιστώνεις ότι αν δεν τον συναντούσες δεν θα είχες γνωρίσει κάτι σημαντικό; Ψάχνουμε ό,τι δεν ξέρουμε. Η γνώση είναι υπέροχη όσο μεταμορφώνεται σε τρένο που σε πάει στο άγνωστο. Είναι πληκτική, αφόρητη αν γίνει κρεβάτι πάνω στο οποίο σε παίρνει ο ύπνος».

 

Πείτε μου το πιο ενδιαφέρον μυαλό που συναντήσατε στη ζωή σας;

«Το μυαλό του μέσου Ινδού»!

 

Η πιο ενδιαφέρουσα ψυχή;

«Του Καμύ. Μια ψυχή που αντιστεκόταν σε έναν κόσμο ­ τον δυτικό ­ όπου κανένας δεν πίστευε ότι βάζει πνευματικά εμπόδια. Ο Καμύ έκανε αντίσταση στη Δύση όπως ο Κούντερα στην Ανατολική Ευρώπη την περίοδο του υπαρκτού σοσιαλισμού»!

 

Πιστεύετε στην αλήθεια;

«Πιστεύω ότι υπάρχει αποκάλυψη που οδηγεί σε ένα νέο μυστήριο. Η αλήθεια για μένα είναι η αποκάλυψη, όχι η γύμνια».

 

Κάτω από τις λέξεις που χρησιμοποιείτε γράφοντας ένα ποίημα ή ένα δοκίμιο υπάρχει μια απέραντη σιωπή ή μια εκκωφαντική κραυγή;

«Αναλόγως ποιος ακούει, ποιος σηκώνει τις λέξεις κάθε φορά! (χαμογελάει) Εγώ πάντως έμαθα από παιδί ότι έχει αξία ο λόγος αυτού που έμαθε να σιωπά. Ο πατέρας μου ήταν δικηγόρος και ένθερμος υποστηρικτής του Εμιλιάνο Ζαπάτα. Για μια εποχή μάλιστα υπήρξε εκπρόσωπός του στις ΗΠΑ. Ο πατέρας μου λοιπόν συχνά μου μιλούσε, μου μιλούσε για τα πάντα. Όταν με έβγαζε βόλτα μου μιλούσε συνέχεια. Ξαφνικά σιωπούσε μπροστά σε κάτι που του τραβούσε πολύ την προσοχή. Εγώ τα έχανα. Ξαφνικά πέφταμε για ώρα σε μια σιωπή βαθιά. Δεν λέγαμε τίποτε μεταξύ μας. Αυτό φάνταζε πιο δυνατό επειδή μιλούσε πολύ πριν. Αν ήταν ένας ολιγομίλητος άνθρωπος και οι σιωπές του θα ήταν αδιάφορες. Αυτός ο άνθρωπος λοιπόν μου είπε από παιδί μια φοβερή φράση... μια μυθική φράση που ως σήμερα με ακολουθεί».

 

Ποια φράση;

«"Για να μπορείς να μιλάς μάθε να σιωπάς"! Στη σιωπή κατοικούν οι λέξεις του ποιητή. Εκεί πλένονται, εκεί αρωματίζονται, εκεί ντύνονται».

 

Υπάρχουν πολλά είδη σιωπής ή η σιωπή είναι μία;

«Οι Κινέζοι λένε: "Υπάρχουν δύο είδη σιωπής: η σιωπή που προηγείται της ομιλίας και η σιωπή που έπεται". Για να είναι κανείς σιωπηλός, λέω εγώ, πρέπει να σπάει πού και πού τη σιωπή του. "Σιωπαίνουμε μπροστά στο ανεξήγητο, μετά πρέπει να μιλήσουμε γι' αυτό" έλεγε ο πατέρας μου».

 

Μια μακράς διάρκειας σιωπή είναι ο θάνατος;

«Ο θάνατος δεν έχει ποτέ να κάνει με αυτόν που πεθαίνει. Έχει πάντα να κάνει με τη ζωή. Όσο ζούμε τον σκεφτόμαστε· όταν εμείς πεθάνουμε, η απώλειά μας βασανίζει αυτούς που συνεχίζουν να ζουν».

 

Γιατί ο θάνατος μας φοβίζει τόσο;

«Γιατί κανένας δεν θέλει να σταματήσει το "κρυφτό". Ο θάνατος είναι το μόνο παιχνίδι που παίζουμε με τον ίδιο απολαυστικό τρόπο ως το τέλος της ζωής μας. Ο θάνατος είναι το μόνο παιχνίδι που μας συγκινεί ως το τέλος της ζωής, το ίδιο όσο μας συγκινούσαν τα παιχνίδια ως παιδιά. Βέβαια είναι ένα δύσκολο παιχνίδι. Πρέπει να ξέρεις πότε να κρυφτείς από τον θάνατο και πότε να του φανερωθείς».

 

Ποιοι είναι οι πιο καλοί παίκτες στο παιχνίδι του θανάτου;

«Αυτοί που λαχταρούν με όλη την ψυχή και το μυαλό τους τη ζωή. Με το άλλο της χέρι η λαχτάρα της ζωής χαϊδεύει πάντα τον θάνατο!».

 

Ποιο είναι το πιο επικίνδυνο πράγμα στην εποχή μας; Από τι κινδυνεύουμε περισσότερο;

«Από την έλλειψη της έννοιας "άνθρωπος". Όλα τα υπόλοιπα χωρίς τον καταλύτη "άνθρωπος" δεν έχουν καμία αξία, κανένα μέτρο, κανένα σκοπό. Ο σκοπός πιστεύω ότι στην εποχή μας χάθηκε. Δεν ξέρουμε πια και ούτε μας απασχολεί γιατί κάνουμε ό,τι κάνουμε. Έχουμε προγραμματιστεί απλώς να κάνουμε. Καταναλώνουμε χωρίς να ξέρουμε γιατί... Μας ενδιαφέρει, για παράδειγμα, να πάρουμε αυτοκίνητο, έστω και αν δεν έχουμε χρόνο να το οδηγήσουμε ή δεν υπάρχει χώρος να το παρκάρουμε. Έχουμε αυτοκίνητο αλλά δεν πάμε βόλτα. Και όμως το όνειρό μας έγινε να αποκτήσουμε το "μέσο" του ταξιδιού και όχι το ταξίδι. Δεν ξέρω αν με καταλαβαίνετε; Έχουμε γεμάτα ψυγεία αλλά μας φτάνουν μόλις λίγες θερμίδες για να ζήσουμε. Και όμως λυπούμαστε αν δεν έχουμε ένα γεμάτο ψυγείο. Δεν διαβάζουμε, δεν βλέπουμε τηλεόραση, δεν πάμε κινηματογράφο για να δώσουμε απαντήσεις στα ερωτήματά μας τα μεταφυσικά, τα πνευματικά, τα καθημερινά αλλά για να περάσει ο χρόνος. Καταναλώνουμε τη ζωή μας κυνηγώντας να αποκτήσουμε τα μέσα, αλλά όταν τα αποκτήσουμε δεν έχουμε σκοπό. Τελικός σκοπός μας πια είναι η απόκτηση των μέσων! Ο μόνος σκοπός μας· και αυτό είναι επικίνδυνο, πολύ επικίνδυνο».

 

Υπάρχει ελπίδα;

«Το είπα και στην αρχή. Η μόνη ελπίδα μας είναι να βγάλουμε την ψυχή μας από το "μπαούλο". Μόνο έτσι θα μπει φρένο στο τρεχαλητό του μυαλού μας. Το μυαλό είναι ένα σκυλί που αν δεν το δέσεις από την ψυχή ικανοποιεί τις επιθυμίες του όπως τα ζώα. Άρα οδηγεί τον άνθρωπο με ιλιγγιώδη ταχύτητα στον θαυμαστό κόσμο των ζώων. Με ρωτήσατε αν υπάρχει ελπίδα... Ναι, υπάρχει ελπίδα, αρκεί να πονέσουμε ξανά»!

 

Σας ευχαριστώ.

«Και εγώ».

 

Συνέντευξη στο Θανάση Λάλα, η οποία δημοσιεύθηκε στις  26/04/1998

 

Για να τον γνωρίσετε καλύτερα τα βιβλία του Οκτάβιο Πας που κυκλοφορούν στα ελληνικά είναι:

* Η διπλή φλόγα. Ερωτας και ερωτισμός (δοκίμιο). Μετάφραση Σάρα Μπενβενίστε, Μαρία Παπαδήμα, εκδόσεις Εξάντας, 1996.

* Ο λαβύρινθος της μοναξιάς (ιστορικό δοκίμιο). Μετάφραση Ντιάνα Μπόμπολου, εκδόσεις Αλεξάνδρεια, 1995.

* Η πέτρα του ήλιου και άλλα ποιήματα. Μετάφραση Τάσος Δενέγρης, εκδόσεις Ικαρος, 1993.

* Η άλλη φωνή. Η ποίηση στο τέλος του αιώνα (δοκίμιο). Μετάφραση Πέγκυ Πάντου, εκδόσεις Αλεξάνδρεια, 1991.

* Καθένας έχει τον Παράδεισο που του αξίζει (δοκίμιο). Μετάφραση Νίκος Πρατσίνης, εκδόσεις Απόπειρα, 1989.

* Ποιήματα. Μετάφραση Μάγια - Μαρία Ρούσσου, εκδόσεις Ηριδανός, 1986.

* Ποιήματα. Μετάφραση Αργύρης Χιόνης, εκδόσεις Σπηλιώτης, 1981.

* Η αναζήτηση της αρχής (δοκίμιο). Μετάφραση Μάγια - Μαρία Ρούσσου, εκδόσεις Ηριδανός, 1983.

* Ο γραμματικός πίθηκος. Μετάφραση Βίκτωρ Ιβάνοβιτς, εκδόσεις Παρατηρητής, 1986.

 

Πηγή: www.tovima.gr

Published in Ζωή

Εντελέχεια

Το Εντελέχεια είναι ένας «πολυχώρος» με κατεύθυνση προς την απόκτηση ποιότητας ζωής, ψυχικής ανάτασης, σωματικής υγείας και ευεξίας και προς την ανάπτυξη υγιών διαπροσωπικών σχέσεων, επαφής, αυτογνωσίας.

Τι νέο υπάρχει

16 Ιουλίου 2019

Newsletter

Οι δράσεις μας και οι υπηρεσίες μας θα ανανεώνονται και θα εμπλουτίζονται. Θα χαρούμε να μείνετε κοντά μας!